نام جنس انجیر Ficus L. است .که از نام لاتین قدیم گیاه گرفته شده است .این جنس از تیره توت یا Moraceae است و دارای 800گونه می باشد .

- ويژگي هاي گياهشناسي جنس انجير : (بازگشت به ابتدای فهرست)

درختان ، درختچه ها و یا گیاهان اپی فیت و بالارونده خزان پذير و یا همیشه سبز با شاخه هاي كوتاه است . اين درخت داراي پوست قهوه اي يا خاكستري و برگهاي متناوب بوده تمام قسمتهای گیاه دارای شیرابه می باشد.

گلها تک جنس و گیاه تکپایه یا دو پایه است . گل آذین به شكل كوزه در آمده و گلهای کوچک تک جنس فاقد گلبرگ به سطح داخلي آن چسبیده اند در گونه های مختلف انجير گلهاي نر و گلهاي ماده به شكلهاي متفاوت و در مواقع مختلف سال تشكيل مي شوند مثلاً در کوزه(گل آذین) های بهاره ، گلهاي نر كه داراي گلپوش سه قطعه اي و سه پرچم هستند همراه با گلهاي سترون و نازا كه خامه اي كوتاه دارند ، ديده مي شوند . در کوزه های تابستاني فقط گلهاي ماده بارور با خامه بلند وجود دارد در کوزه های پائيزي فقط گلهاي پنبه اي ديده مي شود .

عمل گرده افشاني و لقاح در اين گياهان بوسيله حشره کوچکی به طول 2تا3میلیمتر بنام Blastophago glossorum انجام مي گيردو در جريان گرده افشاني ابتدا حشره ماده به داخل گل آذین کوزه مانند كه داراي گلهاي پنبه اي است وارد مي شود و داخل آن تخمگذراي مي كند . سپس حشرات به وجود آمده از تخم در داخل نهنج جفت گيري مي كنند بعد بلافاصله نرها مي ميرند و حشرات ماده در حالي كه دانه هاي گرده به بدن آنها چسبیده از کوزه مربوطه خارج مي شوند و وارد گل آذین دیگر برای تخمگذاری می شوند. بدين ترتيب دانه هاي گرده را به داخل کوزه پایه هاي ديگرمي برند و سبب لقاح گلهاي ماده موجود در آنها مي شوند .

میوه انجير خوراكي در واقع نوعی میوه کاذب است که از گل آذین کوزه مانند آبدار بوجود آمده است . کاسبرگهای هر گل نیز گوشتی شده است . ميوه هاي حقیقی گیاه فندقه بوده که به تعداد بي شماري در هرکوزه (گل آذین ) قرار دارند . دانه انجير داراي جنين مستقيم يا خميده و شامل آلبومن يا فاقد آن است . (بازگشت به ابتدای فهرست)

- معرفي گونه هاي جنس Ficus :

1- لول یا لور Ficus bengalensis L. (بازگشت به ابتدای فهرست)

از درختان بزرگ كائوچويي در جزاير و بنادر جنوب مانند آبادان و بوشهر تا چا ه بهار و تيس مي باشد . اصل این گیاه از هند شرقي است .

از ساقه هاي هوايي آن ريشه هاي هوايي بي شماري ظاهر مي شوند به طوري كه به زمين مي رسند و در اطراف درختان بزرگ صدها متر مربع زمين را اشغال مي كنند . این ریشه ها را ریشه های شمعی گویند . برگهاي لور بيضي شكل و درست و براق و طول آن به cm 25 بالغ مي گردد .

ميوه گیاه بي پايه و به درشتي فندق است و چوب آن خاكستري رنگ مي باشد و سختي و دوام چنداني ندارد ولي در آب دوام مي كند و چوب ريشه هاي هوايي آن سخت است .

نام اين درخت در جنوب لول ، لور ، درخت مكرزن است و در جزيره خارك ، ليل و در جزيره كيش لير ناميده مي شود و در كتب مختلفه به اسامي اثاب ، الول بروبرگت و كراك نامبرده شده و تصور مي شود . كه سه نام اخير نامهاي اين درخت در هند است. (بازگشت به ابتدای فهرست)

2- انجير ( Ficus carica L.)

اين گونه داراي واريته هاي زير است :

1- Ficus carica var genuine Boiss.

2- Ficus carica var Johannis Boiss

3- Ficus carica var rupestris Hausskn

Ficus carica var genuina : درخت انجير در اغلب جنگلهاي شمال و ساحل درياي خزر وجود دارد ولي بيشتر طالب نقاط گرم و خشك مي باشد و بطور پراكنده مي رويد . در جنگلهاي ارسباران و گلي داغ نيز ديده مي شود اما تا ارتفاع زيادي از جنگل بالا نمي رود .

پائين ترين نمونه هاي آن در سواحل شمال است و حد اعلاي آن در ارتفاع m 1800 اسالم است . درخت انجير علاوه بر جنگلهاي شمال در استپهاي مختلف و جنگلهاي غرب نيز ديده مي شود . چوب آن در شمال مصرف روستايي ندارد و فقط براي تهيه تخته صندوقهاي مركب مصرف مي گردد . (بازگشت به ابتدای فهرست)

ارتفاع درخت انجير به 6 متر و قطر آن به 40 سانتي متر مي رسد داراي تنه اي صاف و خاكستري است و برگهايش لوب دار و زبر مي باشد و نهنج ميوه آن گوشتي و شيرين است . نامهاي محلي آن عبارت است از :

انجيل ( در مازندران) – انجير ( درنور )- شال انجير (در آمل )– گم شو(درارسبلان )

ديوانجير ( در رامسر )- انجي ( در طوالش ) هنجير ( در كردستان)- كشكل ( در رودسر ) و نام عربي آن تين است . (بازگشت به ابتدای فهرست)

Ficus carica var Johannis

اين انجير در طبس و بلوچستان و فارس و درنقش شاهپور كازرون و ارتفاعات تخت جمشيد و در ارتفاع m 1500 از سطح دريا ديده مي شود . درختچه ايست كم برگ برگهاي آن خيلي بريده است و روي آن زبر و پشت آنها كركدار است ميوه آن تخم مرغي گلابي شكل و كمي مخملي است . (بازگشت به ابتدای فهرست)

Ficus carica var rupestris

اين انجير در استپهاي غرب و جنوب مانند لرستان و اراك و كهكیلويه و فارس مي رويد و تا ارتفاع m 1800 بالا مي رود برگهاي آن كامل است و فاقد بريدگي
مي باشد و كشيده و تخم مرغي است ميوه آن گلابي شكل و كم و بيش كركدار است . (بازگشت به ابتدای فهرست)

3 - فيكوس برگ درشت ( Ficus elastica Roxbg.):

اين درخت در جنگلهاي مرطوب آسياي حاره مي رويد درختي است زيبا با برگهاي درشت یشمي رنگ و براق جوانه انتهايي آن را برگه سرخ رنگی مي پوشاند .

اين گیاه بعنوان گیاه زينتی در منازل بكار مي رود و زمستان در داخل گلخانه آن را از سرما محفوظ نگاه مي دارند. نام فارسي آن که در بين باغبانان متداول شده : فيکوس ، كائو چوك و فيکوس برگ درشت است . فيکوس ابلق و اريته ای از آن مي باشد .(بازگشت به ابتدای فهرست)

4 – فیکوس ابلقFicus elastica Roxbg. var aurea :

اين فيكوس با برگهاي سفيد متمايل به كرم رنگ خود از ارقامي است كه مورد توجه بعضي از علاقه مندان قرار گرفته است و مانند گونه خود بايد در زمستان از سرما محفوظ گردد . (بازگشت به ابتدای فهرست)

5- فيكوس برگ ريز ( Ficus eriobotryoides Kunth. & Bouche)

موطن اصلي اين درخت معلوم نيست و به عنوان درختان زينتي در گلخانه حفظ مي شود و با ساير گونه هاي فيكوس مخلوط مي باشد . سطح تحتاني برگهاي آن قهوه اي رنگ است و ساقه درخت از موهاي ريز پوشيده شده است . (بازگشت به ابتدای فهرست)

6 - فيكوس پرسيكا( Ficus persica Boiss. )

درختچه ايست با شاخه هاي بلند و برگهاي گرد يا تخم مرغي و لوب دار که ميوه آن تخم مرغي و گلابي شكل است و از ارتفاعات جنوب غربي ايران در دالكي نامبرده شده است . (بازگشت به ابتدای فهرست)

7 – انجير چسب ( Ficus Pumila L.)

اين انجير در شمال كشور در هواي آزاد مي رويد ولي در تهران و ساير نقاط سرد در گلخانه نگهداري مي شود . اين انجير بوسيله ريشه هاي صعود کننده

خود از ساير درختان بالا مي رود. برگهاي گیاه تيره و هميشه سبز است و برگهاي جوان آن به قهوه اي روشن متمايل مي شود طول برگ به 2-4 سانتيمتر می رسد .

8 - انجير معابد ( Ficus religiosa L.) (بازگشت به ابتدای فهرست)

انجير معابد از درختان بزرگ هند مي باشد و داراي برگهاي قلبي شكل با انتهاي خيلي باريك و كشيده است و رنگ سبز چمني آن زيبا است . در ايران دربعضي از باغها و در داخل گلدان كشت مي شود ودر زمستان آن را به گلخانه مي برند . نام محلي آن در هند پي پل و در ايران بنام انجير معابد مشهور است و در تیس كائوچو ناميده مي شود ودر كتب نيز اراك الهند نام برده شده است . در بلوچستان ، نصير آباد و جزاير جنوبي مي رويد . (بازگشت به ابتدای فهرست)

9 – بنجامین ( Ficus benjamina)

این گونه فیکوس از گونه های زیبا و زینتی است که ارتفاع آن تا پنج متر می رسد

برگها به رنگ سبز روشن و پهنک آن بیضی شکل و نوک تیز است .شاخه های گیاه آویخته و انعطاف پذیر است و به همین علت نام انگلیسی آن فیکوس مجنون می باشد . این گیاه به نور کافی اما غیر مستقیم نیاز داشته و به سرما حساس است .(بازگشت به ابتدای فهرست)

واریته ابلق این گیاه نیز وجود دارد که از زیبایی خاصی برخوردار است این واریته انعطاف پذیر تر از واریته سبز بوده و ریشه آن معمولا از رشد کمتری برخوردار است لذا معمولا روی پایه واریته سبز پیوند زده می شود .(بازگشت به ابتدای فهرست)

- منابع

1- قهرمان احمد ، كورموفيت هاي ايران ، جلد دوم و سوم ، مرکز نشر دانشگاهی ، 1373

2 - ثابتی حبیب الله ، جنگلها ، درختان و درختچه هاي ايران ، انتشارات دانشگاه یزد ،1373

3 - مبین صادق ، رستني هاي ايران – جلد دوم، 1354

4 – زرگری علی ، گیاهان دارویی ، ج4 ،انتشارات دانشگاه تهران ،1369

5 – گل گلاب حسین ، گیا ، انتشارات دانشگاه تهران ، 1340 (بازگشت به ابتدای فهرست)